Documentaire: Ode aan het Ongemak

Documentaire: Ode aan het Ongemak

| Tijd: 5 minuten

In 2006 brengt regisseur Davis Guggenheim samen met Al Gore een documentaire uit: ‘An Inconvenient Truth’. De documentaire wordt wereldwijd door veel mensen bekeken en wint tijdens de 79e Academy Awards een Oscar. Gore krijgt er in 2007 zelfs de Nobelprijs voor de Vrede voor. We zijn nu zestien jaar verder. Opnieuw komt er een documentaire uit die de verbinding legt tussen het klimaat en ongemak. Dit keer van Nederlandse bodem.

De documentaire, met als titel “Ode aan het Ongemak – de kracht van het begin”, is een initiatief van het Noordelijk Innovatielab Circulaire Economie (NICE). De film gaat over de transitie van onze samenleving naar een nieuwe economie, waarbij we de lineaire economie naar ons ‘maatschappelijke museum’ brengen en de circulaire economie omarmen. 

Circulaire economie, wat is dat?
De circulaire economie wordt ook wel de kringloopeconomie genoemd. Onze Rijksoverheid beschrijft circulaire economie als “. . . een duurzame economie voor de toekomst. In deze circulaire economie bestaat geen afval en worden grondstoffen steeds opnieuw gebruikt.” 

Het gaat bij de circulaire economie dus om het sluiten van kringlopen. Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) brengt dat als volgt onder woorden: “In een circulaire economie staat juist het hergebruik van producten en grondstoffen centraal en worden afval en schadelijke emissies naar bodem, water en lucht zo veel mogelijk voorkomen.” Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) vat het nog korter samen in slechts vijf woorden: “Naar een wereld zonder afval”.

De documentairetitel ‘Ode aan het Ongemak’ is exact hetzelfde als de titel van het “grootste zakelijke duurzaamheidsfestival van het jaar”, georganiseerd door een andere organisatie die zich inzet voor een nieuwe economie: MVO Nederland. Laatstgenoemde schrijft op haar website over dat zij ieder jaar een thema kiest dat past bij “waar we in de transitie in een nieuwe economie staan”. En dat is in 2022 dus ‘Ode aan het ongemak”. MVO Nederland licht de keuze voor dit thema ook toe: “Om de nieuwe economie te bereiken moeten we veranderen. Als ondernemer, als bedrijf, als overheid. En als mens. Alleen, veranderen is spannend. Veranderen kost energie. En ja, dat zorgt voor ongemak.”

‘Ode aan Ongemak’ doet qua naam ook denken aan de spraakmakende documentaire ‘An Inconvenient Truth’. In tegenstelling tot de documentaire van Al Gore, benadrukken de documentairemakers van ‘Ode aan het Ongemak’ echter ook het belang van de innerlijke kant: “We laten zien dat het niet gaat om dingen anders te doen, maar om anders te zijn: Een betere wereld begin ín jezelf.”

Directeur bestuurder Alex van Oost van NICE introduceert bij aanvang de aanleiding voor het maken van de documentaire. “Als ik zie hoe we als Westerse omgeving omgaan met onze omgeving, onze aarde, dan kan ik niet anders dan concluderen: ‘We zijn echt compleet losgezongen van onze omgeving’”. Van Oost vraagt zich hardop af: “Hoe kan het zijn dat die plek die ons voedt, herbergt, waar we verweven mee zijn, dat we die zo uitbuiten? Terwijl het water bijna letterlijk aan onze lippen staat, blijven we vasthouden aan… Hoe kan dat nou?”

Van Oost slaat hiermee de spijker op de kop. Hij gaat hierover vervolgens in gesprek met onder meer Reindert Hoekstra (directeur Natuur- en Milieufederatie Drenthe), Kees Klomp (lector Betekeniseconomie Hogeschool Rotterdam), Ruth Mourik (directeur en onderzoeker DuneWorks) en Alfred Echten (algemeen directeur Bork Groep). Ook komen diverse medewerkers van NICE aan het woord.

Samen staan ze stil bij de vraag: “Hoe kunnen we als mensen veel meer in een wederkerige relatie met onze omgeving en met elkaar komen?” Van Oost en zijn gesprekspartners spreken over het “ongemak onder ogen komen” om zo “de transitie mogelijk te maken waarin wederkerigheid vanzelfsprekend is.”

Klomp, één van de geïnterviewden, benadrukt daarbij dat ons beeld van de wereld, onszelf en wat goed is momenteel onder druk staat. Dit omdat bestaande denkbeelden instorten. Dat doet iets met mensen. Klomp: “Daardoor raken we massaal in een soort van geestelijke nood. Wij zijn allemaal op dit moment bezig om ons op een nieuwe manier te verhouden met die nieuwe buitenwereld omdat die niet meer klopt met onze binnenwereld.”

De situatie die Klomp beschrijft is gevoel van spanning die mensen ervaren. De sociaal psycholoog Leon Festinger ontwikkelde hierover in 1957 de ‘cognitieve dissonantie theorie’. Die komt erop neer dat mensen naar harmonie streven tussen hun attitudes, opvattingen en gedrag. Deze harmonie wordt ‘cognitief consistent’ genoemd.

Cognitieve dissonantie

Disharmonie heet ‘cognitieve dissonantie’, we voelen dan een onaangename spanning. Met andere woorden een gevoel van ongemak. Dit gevoel ontstaat als je opvattingen en je gedrag niet met elkaar in harmonie zijn. Voorbeelden zijn ‘zeggen dat je circulariteit belangrijk vindt, maar wel alle materialen voor een verbouwing nieuw aanschaffen omdat dit toch even wat makkelijker is’ en ‘het milieu belangrijk vinden, maar toch met het vliegtuig op vakantie gaan.’ In dat soort situaties ontstaat een onaangenaam gevoel, een gevoel van angst of spanning. Maar dat willen we niet voelen, want angst en spanning veroorzaken disharmonie.

Disharmonie motiveert mensen om dissonantie te verminderen. Kortom: “we zullen proberen de spanning te reduceren door het ervaren verschil tussen opvattingen en gedrag op te heffen. Dat kan óf door tegenstrijdige (dissonante) informatie te vermijden of te verwerpen, óf door opvattingen of gedrag aan te passen.”

We moeten dus iets doen om de balans te herstellen, zodat we weer ‘cognitief consistent’ zijn. 

Maar gedrag aanpassen is nog niet zo eenvoudig. Een medewerker van NICE, Shanna Boot, brengt dat treffend onder woorden: “We zijn geboren in heel veel luxe en nu moeten we dat gaan inleveren.” En het inleveren van luxe lijkt lastig voor veel mensen. In die zin is het goed dat de Nederlandse overheid circulariteit stimuleert. Zij wil namelijk toewerken naar een circulaire economie en heeft daar ook deadlines aan verbonden. “In 2023 moeten alle overheden circulair aanbesteden. In 2030 moeten alle overheden circulair werken. In 2050 hopen we een hele economie te hebben die circulair is.”

Nederland is dus op weg naar een circulaire economie en het PBL heeft hier een belangrijke rol in. “Het PBL monitort samen met 8 andere kennisinstellingen de transitie naar een volledig circulaire economie (CE) in 2050 en de voortgang naar het tussendoel van een halvering van het gebruik van primaire abiotische grondstoffen in 2030.”

Er is duidelijk nog een lange weg te gaan. We zijn als samenleving de komende decennia op weg naar iets geheel nieuws. Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde, noemt dat een “Verandering van Tijdperk”. Rotmans vindt daarin gelijkgestemden, zoals Herman Wijffels. Wijffels is onder meer oud hoogleraar duurzaamheid en maatschappelijke verandering, en voormalig voorzitter van de hoofddirectie van de Rabobank en de Sociaal Economisch Raad. Wijffels gebruikt nagenoeg dezelfde woorden als Rotmans: “We naderen een nieuw tijdperk waar we nog geen naam voor hebben”. En in het kader van urgentie benadrukt Wijffels daarbij “Ieder individu moet nu de verantwoordelijkheid nemen voor het geheel.”

Verantwoordelijkheid nemen is iets wat de geïnterviewden in de documentaire van NICE allemaal doen. Ieder op hun eigen manier. Eén van de voorbeelden is dat de woningcoöperaties in Drenthe de handen ineen hebben geslagen met als doel om circulair te gaan bouwen. Ze willen zo verantwoordelijkheid nemen en oog hebben voor grondstoffen en CO₂-uitstoot.

Rob Hoogeveen, manager vastgoed van woningcoöperatie Actium: “Het allermooiste is dat wij nu in onze huidige koers, ons business plan, ecologie als één van de belangrijkste randvoorwaarden hebben opgenomen. Het moet ecologisch verantwoord zijn.” Dit voorbeeld van Hoogeveen maakt dat circulariteit een vast en wezenlijk onderdeel wordt van beleid, bestuur en bedrijfsvoering. Alle bedrijven kunnen dit toepassen en zo een belangrijk fundament aanbrengen voor Klimaatpositief Ondernemen. 

Ben je benieuwd naar de documentaire van NICE? Je kan deze op Youtube bekijken: 




Bronnen

Youtube
https://www.youtube.com/watch?v=05XwQJHhmIo&t=4s 

Rijksoverheid
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie 

Planbureau voor de Leefomgeving
https://www.pbl.nl/monitoring-circulaire-economie 

Themasites
https://themasites.pbl.nl/o/circulaire-economie/

RIVM
https://www.rivm.nl/circulaire-economie 

Jan Rotmans
https://www.janrotmans.nl/books/verandering-van-tijdperk/

Herman Wijffels
https://www.change.inc/future-leadership/herman-wijffels-we-naderen-een-nieuw-tijdperk-waar-we-nog-geen-naam-voor-hebben-33641 

Oscar
https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2007/?

Nobel Prijs
https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2007/gore/facts/

Cognitieve dissonantie
Hermsen, S., & Renes, J.R. (2018, p. 80). Draaiboek Gedragsverandering. De psychologie van beïnvloeding begrijpen en gebruiken. Business Contact

Gazzani, M.S. (2018). Psychological Science 6E, p. 493. W.W. Norton & Company

MVO Nederland
https://www.mvonederland.nl/project-result/nieuwe-economie-festival-2022-een-ode-aan-het-ongemak/